caroussel_rf_kunstblog_002
12/05/2012 - Rick Fraterman

Kom je buiten spelen?

Op vrijdag 27 april 2012 bezocht ik het ArtEZ studium generale, getiteld SPELEN. Het programmaboekje belooft dat de vele facetten van het spel worden ontrafeld in lezingen, masterclasses en verschillende acts. Ook is er gelegenheid om games te spelen.

ArtEZ studium generale organiseert twee maal per jaar een manifestatie met lezingen, films, workshops, masterclasses en meer, georganiseerd door bureau SG voor de drie locaties van ArtEZ in Zwolle, Enschede en Arnhem.

Onderweg, in de trein van Enschede naar Zwolle, krijg ik door de titel SPELEN associaties met het nummer Bonnie, kom je buiten spelen van Bonnie St. Claire.

Leidraad op deze manifestatie is het boek Homo Ludens uit 1938 geschreven door de historicus Johan Huizinga. Het boek gaat over het spel als een noodzakelijke voorwaarde voor het voortbrengen van cultuur. Dat beloofd wat te worden!

Ik staar naar buiten. God heeft een gat in de wolken geschoten. Een bundel zonnestralen schijnt als een zaklantaarn over het schaduwland. Of ik buiten kom spelen? Het licht vliegt met de snelheid van de trein mee, hopt van boerderij naar boerderij, is dichtbij en ver weg, tikt een koe aan, vliegt achter een boom langs en komt recht op mij af. Haar verschijning wordt vager. Nog voor ze de trein heeft aangeraakt is ze verdwenen.

Deze editie van het studium wordt georganiseerd in Regardz aan het Stationsplein 1 te Zwolle. Ik vraag mij echter af waarom het studium generale georganiseerd wordt in deze Van der Valk achtige setting.

In het kort de chronologie van de dag. Grofweg verdeeld in drie delen:
1) Het ochtendprogramma met lezingen in de grote zaal. Raoul Heertje is voorzitter. Hij leidt de dag in, introduceert de sprekers en interviewt de gasten.
2) Het middagprogramma met een keuze uit een serie lezingen, gevolgd door verschillende workshops.
3) Afsluitend een reflectie op de dag, een borrel en een silent disco.

Dingeman Kuilman, voorzitter van het College van Bestuur ArtEZ, heeft het in zijn openingswoord over het fenomeen fröbelschool. Hier leren kinderen spelenderwijs de werkelijkheid te ontrafelen en om te toveren naar een eigen werkelijkheid.

Hij laat foto’s zien van vlechtwerkjes opgebouwd uit horizontale en verticale stroken papier die, volgens eigen zeggen, sterk doen denken aan het latere werk van Piet Mondriaan. Het is volgens Kuilman niet verwonderlijk dat Mondriaan zelf op een fröbelschool gezeten heeft. De overeenkomsten zijn volgens hem treffend. Hij rond zijn betoog af door te benadrukken dat in lijn met Mondriaans gefröbel, het spelelement binnen het kunstonderwijs van groot belang is.

De microfoon wordt doorgegeven aan stand-upcomedian Raoul Heertje. Hij merkt op dat het tijdstip van zijn voordracht hem wat tegenvalt. De zaal zal nu grotendeels nuchter zijn. En inderdaad, de lachsalvo’s blijven achterwege.

Meneer Heerlijk Eerlijk Heertje interpreteert het spelelement als een rol die je aanneemt. Het toneelspel wat wij met zijn allen spelen op basis van afspraken die niet te zien zijn en die ook niet te bewijzen zijn, maar wel bestaan. Hij geeft een voorbeeld over voetballers die op tv altijd zo dom overkomen.

‘Zo was ik ooit bij de Sportweek in Barcelona. Ik raakte in gesprek met Phillip Cocu en merkte dat hij slimmer was dan ik aan de hand van de beelden op televisie dacht. Ik vroeg hem waarom voetballers dan altijd zo basaal praten als zij op tv komen. Cocu vertelde dat iedere voetballer zich aan het begin van zijn carrière verspreekt. Om die fout later niet nog eens te maken, vervallen voetballers in clichés. De sportjournalist zat erbij. Ik vroeg hem waarom hij dit gedeelte niet eens opnam. ‘Daar zit de baas niet op te wachten,’ kreeg ik als antwoord. Zodra de recorder uitstond, sprak iedereen ‘normaal’. Stond de recorder aan, dan hielden de partijen zich aan hun rollenspel en voerden het toneelstuk uit.’

Afsluitend een tip van Heertje: ‘Neem het spel serieus, maar waak er voor dat het spel niet al te zeer tussen jou en de wereld in komt te staan.’ Applaus, maar geen staande ovatie.

Evolutionair bioloog Tijs Goldschmidt laat tijdens zijn lezing over Spelen is doen alsof op de achtergrond filmbeelden zien van kunstenares Paulien Oltheten. Fragmenten van mensen in beweging. Hangend, lopend, vliegerend, zittend en koprollend aan een klimrek. Geportretteerd als bewegende objecten in een publieke omgeving. Goldschmidt noemt dit objectgericht spelen. Dat iets anders is dan het sociale spel met ritmische herhalingen en rolwisselingen. Wat, met betrekking tot spelgedrag, minder ingewikkeld is.

Oltheten maakt spontane en geënsceneerde registraties van gebaren en houdingen van mensen in relatie met alledaagse objecten op straat. Een bijzonder beeld is een fragment van een jongen die met zijn rug in de wind staat. Hij houdt een touwtje vast met daaraan wapperend een ballon. Het touwtje loopt vanaf zijn hand, achter zijn oor, boven zijn hoofd in een sculpturale hoek van bijna 90 graden.

Fragment >>> Tijs Goldschmidt tijdens Spelen!

Biopsycholoog Martine Delfos mag het, zoals ze zelf zegt, gaan hebben over iets wat bijna uitgeselecteerd is als we niet opletten, namelijk het spel. Als voorbeeld stelt ze dat kinderen op de leeftijd van twee jaar de voorschoolse educatie in moeten vanwege een taalachterstand. Kortom, het is niet zo eenvoudig meer, dat vrijblijvend spelen.

Ze toont een filmfragment van een kind in Bolivia dat een speelgoedauto van links naar rechts over een stoep duwt. Spelen helpt. ‘Kinderen spelen overal en leren spelenderwijs.’

‘Het zou jammer zijn als wij dit proces zouden stoppen. Er is heel veel spel en dat is ongelofelijk belangrijk. Kinderen spelen graag het doe-alsof-spel.’ Delfos citeert over dit spel een, naar eigen zeggen, mooie uitspraak van de Russische psycholoog en filosoof Lev Vygotski over twee zusjes die tegen elkaar zeiden: ‘Zullen we spelen dat we twee zusjes zijn.’ Delfos vindt ook dit van belang. ‘Als je twee zusjes bent, wil dat nog niet zeggen dat je begrijpt wat het is, twee zusjes. Daar heb je het spel voor nodig om te spelen dat je twee zusjes bent.’

Fragment >>> Homo ludens, homo virtualis?

Acteur en televisiemaker Arjan Ederveen wordt geïnterviewd door Raoul Heertje. Ederveen fascineert ook zonder diepte-interview. Zijn eigenaardige motoriek. Zijn kameleon-achtige blikken van peinzend naar vrolijk, van serieus naar kolderiek. Verlegen, uitbundig, in gedrag een tikkeltje wereldvreemd. Plagend vertelt hij bij opkomst dat hij geen Powerpoint heeft meegenomen.

‘We gaan het vast over spelen hebben. Over toneelspelen. Wat toneelspelen is. Kruip jij in een rol, of moet de rol in jou kruipen. Een goed acteur is niet toneelspelen, maar zijn! Dat is voor mij de definitie van spelen. Je moet het zijn!’

Ederveen is, dat is zeker. Volgens Heertje doet hij dat zijn verdomd goed. ‘Je zet een knop om! Je zet gewoon een knop om,’ vertelt Arjan. ‘Oh, en ik ben heel goed in het observeren van mensen!’ en valt weer achterover in zijn stoel.

‘Wat vind jij tot slot belangrijk om de mensen echt nog even mee te geven?’ vraagt Heertje. ‘Ik wil als tip meegeven voor die mensen die ik net heb horen spreken, zet eens een leuke bril op, maar dat meen ik niet echt.’

Fragment >>> Arjan Ederveen geïnterviewd door Raoul Heertje.

Na de lunch schuif ik aan bij een lezing van Belgisch filmregisseur, filmtheoreticus en schrijver Eric de Kuyper. Zijn lezing gaat over het erotisch spel. Ik maak enkele notities in mijn boekje. Een mooi pak. Bijzondere schoenen, hoogstwaarschijnlijk Italiaans. Het neppe schouderbandje van Marilyn Monroe. De blote rug van Kim Novak.

De Kuyper maakt in zijn lezing een onderscheid tussen erotiek en seksualiteit. ‘Aan het erotisch spel zijn geen consequenties verbonden, aan seksualiteit, zonder voorzorgsmaatregelen, na negen maanden wel. Erotiek is in dit opzicht gratuit en seksualiteit niet. Het gaat puur en alleen over het spel. In kijken, ruiken, horen en tast. Het laatste punt komt echter verraderlijk dicht in de buurt van de seksualiteit. Op tijd stoppen houdt het spel in stand.’

Als voorbeeld laat hij een fragment zien uit de film Bus Stop. Hoofdrolspeelster Marilyn Monroe draagt een jurkje met spaghettibandjes. Aan haar linkerschouder hangt ook een derde afgeschoven nep bandje. Waar het hier om gaat is het spel van onthullen en verhullen.

Fragment >>> Trailer van Bus Stop uit 1956 met o.a. Marilyn Monroe.

Ik sluit mijn rol als deelnemer aan het studium generale af bij een masterclass onder leiding van pianist, componist en improvisatiemeester Guus Janssen. Hij vertelt over de wisselwerking tussen componeren en improviseren en speelt tussendoor op een vleugel met verschillende akkoorden. Hij gebruikt de vleugel als totaalinstrument.

De toetsen, de snaren, het pedaal en de klep hebben allen een eigen klankkleur en brengen waardevolle en bruikbare geluiden voort. Janssen kruipt half onder de vleugel, verheft zijn stem en wijst op de echo die door de vleugel resoneert.

‘Dit leer je niet op het conservatorium! De docent op het conservatorium hamert krampachtig op het eindeloos herhalen van die ene noot die perfect moet zijn. Improviseren en componeren is voor veel studenten erg moeilijk. Waarom is dat? De studenten moeten spelenderwijs de perfecte noot leren loslaten.’

Janssen sluit zijn masterclass af met muziek van zijn cd Klankast. De deuren van de grote zaal gaan open. ‘Zou u zo willen afsluiten?’ klinkt het vanuit de zaal. ‘U heeft nog één minuut.’

Fragment >>> Guus Janssen speelt Ostinato 1 in het programma Vrije Geluiden.

Ik loop na deze minuut richting het station. Ik denk aan Bonnie St. Claire. Ik denk aan de kers op de appelmoes bij Van der Valk. Ik denk aan het strak georganiseerde studium generale in een setting waar koffie wordt geserveerd uit stalen kannen. Ik gniffel over het interview met Arjan Ederveen. Waarom mistte ik een ballenbak? Wel waren er grote flatscreen schermen waarop studenten konden gamen. Maar is dat echt spelen…?

Bonnie, Bonnie
Bonnie, kom je buiten spelen
Bonnie, kom je gauw op straat
Bonnie ik heb kauwgum om te delen
Bonnie, heb je echt een pop die praat
Die herinnering raak je niet kwijt
Waar is ie gebleven, die tijd

Terug naar boven

Biografie

avatar_rick_artezblog
Naam

Rick Fraterman

Klas

LO4i

Over de beeldend kunstenaar & docent

Rick studeert, doceert, schrijft en maakt vrij werk.

Website

klik hier

Gerelateerde artikelen - Inspiratie