Katharina_Behren
Rineke Dijkstra
IMAG0746
IMAG0742
IMAG0736
IMAG0734
IMAG0713
05/02/2016 - Amber Kroesbergen

Spiegeloog

Een tentoonstelling, gevuld met Nederlandse zelfportretten, gemaakt door bekende en minder bekende kunstenaars door de eeuwen heen. Het is een serie van gezicht na gezicht dat zichzelf heeft bestudeerd om verschillende redenen, en in het eigen gezicht heeft iedere kunstenaar iets eigenaardigs gevonden. En het is deze eigenaardigheid die de kunstenaar, kwetsbaar, met de toeschouwer deelt. Dichter bij het innerlijk van de kunstenaar kun je je niet begeven. Je bekijkt de kunstenaar, zoals hij zichzelf heeft gezien.

Ik stap een andere wereld binnen, waar de lichten zijn gedimd, de vloer kraakt en knarst onder mijn voeten. En over de muren verspreid hangen teksten en beelden. Al snel bemerk ik de splitsing man-vrouw. De ene kant lijkt gereserveerd voor portretten van mannen, die in deze ruimte donker en zwaar van kleur zijn. De zwarte en bruine tonen in de schilderingen, gehangen in al even donkere lijsten. Aan de kant van de vrouwen is het contrast van kleur groter en de witten helder. Opvallend is dat er ook veel foto’s hangen.
Katharina_Behren

Een beeld waar de aandacht vrijwel direct naartoe getrokken wordt, hangt in de hoek. Het is, uiteraard, een zelfportret. Gemaakt door kunstenares Katharina Berend, waarin zij naakt poseert in een huiskamer omgebouwd tot fotostudio. Er is achter haar een doek te zien, dat duidelijk voor een muur is opgehangen, en ze staat op een bonten kleed. Haar armen strekt ze naar boven uit en ze kijkt ietwat schuin langs de toeschouwer. Het is geen ontspannen blik, er spreekt spanning uit, alsof ze haar lichaam dwingt in een net wat onnatuurlijke pose. Wat dit weer tegenspreekt is de klassieke houding van de benen, de contraposthouding, waardoor het onderlichaam een natuurlijk evenwicht lijkt te bezitten. Haar tepels wijzen licht naar boven en haar buik bolt ietwat op. Alles ademt Oudheid uit, behalve het feit dat men toch het gevoel krijgt naar iets te kijken dat confronteert. Wat deze confrontatie is, wordt niet duidelijk, maar het maakt licht ongemakkelijk om naar te kijken en ik blijf in dit klassieke beeld toch zoeken naar aanwijzingen. Wie is deze vrouw, wat verteld haar houding de beschouwer? Het informatiebordje verteld mij dat ik kijk naar een ‘naakt zelfportret waarin ze naakt poseert, vrij van schaamte’. De intense blik en de spanning in het bovenlichaam drukken juist een zekere schroom uit, een uitdaging om iets van de kwetsbaarheid van de kunstenares te vinden.

Even verderop hangt een vergelijkbare foto van Rineke Dijkstra, het is opnieuw een foto van een vrouw. Maar waar Behrends naakt poseert, zogezegd zonder schaamte, staat Dijkstra op de foto als een hert, klaar om te vluchten maar toch verstijfd. Ze staat in de doucheruimte van een zwembad, de grauwe tegels doen kil aan. De sproeiers vormen, samen met de voegen een geometrisch patroon waarin zich ineens een vrouw lijkt te bevinden. Haar gewicht rust op een voet, ze staat een beetje van de camera afgewend. Ze draagt een zwempak, duikbril en badmuts. Haar handen slaat ze voor haar mond. Het beeld doet kwetsbaar aan, het is een stance tussen vluchten en bevriezen. Het is een momentopname, waarin alle twijfel waarheid lijkt te worden.
Rineke Dijkstra

De volgende ruimte laat de tweedeling man/vrouw weer los, hier gaat het over ‘Ik en de ander’ en ‘abstractie’. Toch zijn de portretten aan de wanden niet allemaal abstract, of in gezelschap. Dit maakt de ruimte een beetje verwarrend. Een portret wat mij in deze ruimte opviel, is een schilderij van Henk Mual. De reden dat dit portret de aandacht trekt, is het felle kleurgebruik dat iets weg heeft van de schilderijen van Van Gogh. Dezelfde snelle toets. Daarnaast is dit ook het enige portret van een man met een donkere huidskleur. Het is een man met Molukse achtergrond, die aan een Nederlandse academie heeft gestudeerd. De Westerse invloeden, zoals het typisch Nederlandse licht, doen in niets denken aan zijn Molukse achtergrond. De vlotte toets en bijna getekende schildertechniek staan in scherp contrast met de donker geschilderde man met ietwat grote ogen die je vanuit zijn ooghoeken aanstaart. Het kleurgebruik en de toets in de achtergrond suggereren een snelheid, terwijl juist de figuur stilte, concentratie en vlakheid uitstraalt.

IMAG0713

In het midden van de ruimte staat een wit mensfiguur van ongeveer 1,50 hoog,  dit is het werk ‘*’ van Antoine Berghs. Het is een gestileerde versie van een jongetje. De voeten zijn aan de grote kant, knokige knieën en een rechtstreekse blik. Hier is nergens gêne te bekennen. Zijn handen houd hij voor zijn lichaam, wijsvingers uitgestoken en daartussen is een rubber elastiek gespannen. De lengte tussen de vingers is even lang als de smalle, onontwikkelde penis tussen zijn benen. Het werk heeft iets vertederends, maar ook iets directs. Alsof de identiteit van het jongetje de lengte van de piemel is. Misschien is het een verwijzing naar de maatschappij waarin ‘ size DOES matter’. Veel mensen zullen het moeilijk vinden om toe te geven, maar mannelijkheid wordt toch vaak afgemeten. Het gaat om de grootte van de penis, van de spieren en uiteraard de grootte van de portemonnee.

Dan lopen we eindelijk van de knarsende vloer en gedimde lichten weg, naar de sectie zelfportret en maatschappij. De sfeer is heel anders, het is niet meer ingetogen, maar vol passie en zeggenschap. Het is niet meer een registratie, maar een handeling waar je naar kijkt. Bij het voortlopen doemen er stemmen op, net om de hoek hangt een witte glasplaat waarop een filmwerk van Mathilde ter Heijne te zien is, ‘Small things end, great things endure’. Op het scherm is soms niets te zien, soms flakkert er ineens een beeld aan van een mooie vrouw van middelbare leeftijd. Ze draagt een trenchcoat die ze met bewuste bewegingen uittrekt. Geheel in contrast met wat als eerste opvalt; deze vrouw staat namelijk in brand. Op de achtergrond hoor je een wat schelle mannenstem, zoals we die kennen van bijvoorbeeld de radio vroeger, ergens verslag van doen in het Engels. Een zwoele, diepe vrouwenstem lijkt te bidden, ze benoemt op een kalme manier gevoelens en wensen van vergiffenis. Het is een werk dat gaat over een fictioneel persoon, die zichzelf straft voor de verschrikkelijke acties van de Vietnamoorlog. Wat bijzonder is, is dat zo’n maatschappelijk thema vaak verbeeld wordt door de vinger te wijzen naar de toeschouwer, of naar het registreren van de gebeurtenis. In dit geval wordt het schuldgevoel uitgebeeld, terwijl het verhaal wordt verteld. Dit maakt dat de beleving als toeschouwer veel meer verinnerlijkt wordt.

IMAG0734   Verderop hangt een werk van Risk Hazekamp, ‘Risk’ heet het. Zowel de voornaam van de kunstenaar, als het Engelse woord voor ‘risico’. In een eerste oogopslag zie je een foto, zoals je die zou kunnen zien op de voorkant van een DVD over motorbendes. De foto is opgepoetst en toont een man met een klein baardje die schuin langs de toeschouwer kijkt. De achtergrond is donker, maar naast het gezicht bevindt zich een lichtbron, er is veel contrast gebruikt in de foto. Bij de tweede blik lijkt degene, die ik in eerste oogopslag ‘man’ noem, toch wat androgyn. De ogen zijn net te zacht, de jukbeenderen te hoog. Bij de derde blik valt de strakke doek om de borsten op, waar nog net een beetje borstvet onder het jack vandaan komt. Bij het kijken blijf je schakelen; man/vrouw/man/vrouw. De blik is indringend en misschien wil je de vraag niet stellen, maar toch blijft het spelen. Het is een manier geweest om de vooroordelen die wij als toeschouwer hebben aan de kaak te stellen; ik wil toch weten met wie we hier te maken hebben en daar hoort kennelijk bij dat je het geslacht weet.

IMAG0746

Een foto van Erwin Olaf mocht in deze tentoonstelling niet ontbreken, even verderop hangt ‘I wish, I am, I will be’. De titel legt het werk eigenlijk prachtig uit. De eerste foto (vanaf links gelezen) is een foto van een meer dan vitale man in de kracht van zijn leven, de tweede foto een man van middelbare leeftijd. Je ziet hier dat het een man is die iets heeft meegemaakt, maar hij is sterk en krachtig. De derde foto toont een oude man, happend naar adem met zuurstofbuisjes in zijn neus. Het is een van de weinige werken waar Olaf zelf in staat en waarin hij ook zijn zwakte laat zien, zijn longziekte. Het is een duidelijk bewerkt beeld, maar heeft een hele andere toon dan dat dit gebeurd zou zijn in verf.

Aan het einde van de gang is er nog een ruimte, met een kille stenen vloer. De temperatuur daalt hier aanzienlijk en ook het werk dat hier hangt, lijkt een grotere afstand te hebben tot de toeschouwer. Waar eerder beelden hingen die je naar binnen trokken, zijn beelden in deze zaal schokkend, afstotend of vreemd. Een voorbeeld hiervan is een groot doek van Anya Janssen ‘Fickleness of mother nature’, waarin zij zichzelf levensgroot heeft afgebeeld, naakt op leren laarzen na, plassend op een modderig natuurgebied. In de stroom van vocht worden mensen meegesleurd, lijken te verdrinken. De kunstenares kijkt naar beneden, naar wat er onder haar gebeurt.

IMAG0742

Op de grond in deze ruimte ligt een SM werktuig. Een leren handvat, met rode draden eraan. De rode draden zijn languit gelegd en aan het einde liggen menselijke botten vervaardigt uit lood. Het is een werk van Caspar Berger. Het is naar om te zien, het is een zielig hoopje botten met een schedel, vastgemaakt aan een SM-werktuig waar de meeste mensen ook geen positieve gevoelens aan verbinden. Je zou het handvat op kunnen pakken en de botten meeslepen over de grond, de letterlijk, loodzware botten van de kunstenaar.

De tentoonstelling bouwt zich op, niet in chronologische volgorde, maar in tempo en in zeggingskracht, door zich vervolgens weer af te bouwen door afstotende, bijna gruwelijke beelden. Het is bijzonder om je te bedenken dat ieder beeld, hoe abstract, zwaar, afstandelijk of intiem het ook is, een kijk van de kunstenaar op zichzelf is op een bepaald moment in het leven. We raken als beschouwer kort de ziel van de kunstenaar en weten kortstondig wie iemand anders werkelijk is, om vervolgens door te lopen en onszelf de vraag te stellen;  maar wie ben ik dan?

Terug naar boven

Biografie

Naam

Klas

Over de

Website

klik hier

Gerelateerde artikelen - Inspiratie